کمال و استکمال نفس انسانی از منظر نظامی گنجوی و ملاصدرا
35 بازدید
محل نشر: تبریز
نقش: نویسنده
سال نشر: 1396
وضعیت چاپ : چاپ شده
نحوه تهیه : فردی
زبان : فارسی
«کمال و استکمال نفس انسانی از منظر نظامی گنجوی و ملاصدرا» علاءالدین ملک‌اف دانشیار انستیتوی تاریخ علم آکادمی ملی علوم آذربایجان aladdin.malikov@mail.ru چکیده موضوع کمال انسان و انسان کامل از گذشته تاکنون همواره از مباحث مورد تحقیق در فلسفه، عرفان، و اشعار فارسی بوده است. در این مقاله بحث پیرامون «کمال آدمی به چیست؟» استکمال وجودی چگونه تحقق می‌پذیرد؟ از منظر دو شخصیت پرآوازه بررسی می‌گردد. آثار نظامی گنجوی در طول تاریخ برای عموم انسانها اعم از دانشمند و غیر دانشمند راهنما بوده است. از طرفی ملاصدرا در حکمت متعالیه اندیشه‌های کلامی، فلسفی، عرفانی گذشتگان را همراه با ابداعات و ابتکارات فکری خویش به صورت موزون ترکیب نموده است. بررسی دیدگاههای این دو در این موضوع خاص نتایج پر ثمری خواهد داشت. نظامی تجربیات بشر، آیات قرآنی و احادیث اسلامی را با اشعار خویش درآمیخته و از آن اشعار زیبا و پرمعنی به وجود آورده است. ملاصدرا نیز اندیشه‌های عقلی را با آیات قرآنی و احادیث اسلامی ترکیب نموده نظریات علمی جدید برای ما به ارث گذاشته است. هم در آثار نظامی و هم در حکمت متعالیه عقل با نقل، برهان با قرآن نه تنها متضاد نیستند، بلکه مؤید و مکمّل یکدیگرند. نظامي متفکری آرمانگراست. او شعر و ادبیات را در خدمت علم و رهایی بشر از ظلمت جهالت قرار داده و کمال وجودی آدمی را هدف خویش قرار داده است. اشعار وی آیینۀ تمام نمای شخصیت او را بیان می‌دارد. نظامی عشق و جذبه را استکمال وجودی انسان می‌داند. به غیر از این، ایشان کمال و استکمال بشر را در جلوه‌های مختلف و حیثیات گوناگون گوهر آدمی نیز بررسی می‌کند. از این رو قهرمانان اشعارش نیز کسانی هستند که آرمانی فکر می کنند و هر لحظه کمالی به کمالات پیشین آنان اضافه می‌گردد. در واقع نظامی با قهرمانان اشعارش شخصیتهای کامل را ایجاد می کند و جلوی چشمهای آدمیان می گذارد تا نمونه‌سازی کرده باشد. البته ناگفته نماند نمونۀ اکمل انسان کامل در اشعار نظامی حقیقت محمدیه است. تجلی حقیقت محمدیه را نظامی هم در خمسه و هم در آثار دیگر خیلی عارفانه بررسی می‌کند. هدف نظامی از ساختن هویت و کمال فردی در آدمی در واقع ساختن هویت و پیشرفت اجتماعی است. ملاصدرا کمال و استکمال نفس انسان و خاصه انسان کامل را در کتاب گرانقدر اسفار بررسی نموده‌ و بر اساس بعضی از قواعدی که خود بر فلسفه آورده تبیین جدیدی از استکمال نفس می‌دهد. بر اساس قواعدی چون اصالت وجود، حرکت جوهری و... توانسته مسئلة نفس را از مرتبه‌ای به مرتبه‌ای دیگر ببرد. در این مقاله همچنین به بحث‌هایی چون مراتب کمال، ویژگیهای نفس انسانی، اختلافات انسانی ناشی از نفس آنهاست، روش‌های نیل به کمال نفس، موانع کمال انسان و ویژگیهای انسان کامل نیز پرداخته‌ایم. کلید واژگان: کمال، آرمان، کمال طلبی، انسان کامل، مراتب کمال، نفس، عقل، حقیقت محمدیه، نظامی گنجوی، ملاصدرا